Si duhet të mendojmë: 6 fazat e të menduarit kritik

Uncategorized

Çelësi i kërkimit të së vërtetës, madje edhe në dilemën më ekstreme, është përfshirja në ‘mendim kritik’. Kjo do të thotë që ne mund të vlerësojmë provat dhe ato që njerëzit na tregojnë në mënyrë objektive dhe të arrijmë në një përfundim më të saktë për një situatë.

Dy psikologë, Linda Elder dhe Richard Paul, tani kanë krijuar një piramidë 6-fazëshe të të menduarit kritik që i lejon individët të vlerësojnë se sa i mirë është një mendimtar kritik, dhe për këtë arsye se si ata mund të përmirësojnë mendimin e tyre kritik përpara. Fillon nga shkalla e poshtme ‘mendimtari jo reflektues’ dhe shkon deri në ‘mendimtarin kryesor’.

Faza e Parë: Mendimtari Jo Reflektues

Në këtë fazë, njerëzit janë goxha automatë. Ata veprojnë sipas instiktit dhe marrin atë që u thuhet atyre me vlerën e tyre nominale. Kanë nivele të larta paragjykimi dhe të menduari apo mendimi të ngatërruar që bazohet në një logjikë shumë të gabuar.

Megjithatë nuk duhet të mendohet se këta njerëz janë të gjithë të paarsimuar, siç deklarojnë Plaku dhe Pali:

Faza e Parë: Mendimtari Jo Reflektues

Në këtë fazë, njerëzit janë goxha automatë. Ata veprojnë sipas instiktit dhe marrin atë që u thuhet atyre me vlerën e tyre nominale. Kanë nivele të larta paragjykimi dhe të menduari apo mendimi të ngatërruar që bazohet në një logjikë shumë të gabuar.

Megjithatë nuk duhet të mendohet se këta njerëz janë të gjithë të paarsimuar, siç deklarojnë Plaku dhe Pali:

“Perfectlyshtë krejtësisht e mundur që studentët të diplomohen nga shkolla e mesme, apo edhe kolegji, dhe të jenë akoma kryesisht mendimtarë jo reflektues.”

Faza e dytë: Mendimtari i sfiduar

Në këtë fazë, njerëzit në të vërtetë mendojnë për çështje dhe skenarë në një farë thellësie, ata gjithashtu e dinë se defektet logjike të të menduarit mund të rezultojnë në pasoja shumë negative për veten dhe të tjerët. Sidoqoftë, ashtu si mendimtari jo reflektues, ata gjithashtu preken nga paragjykimet personale, megjithëse mund të jenë në gjendje të njohin që ata i posedojnë këto paragjykime në radhë të parë.

Në atë fazë, është shumë e vështirë për individin, edhe nëse e kuptojnë që një argument është i dobët, të jetë në gjendje të specifikojë se ku qëndron e meta në logjikën që qëndron pas tij. Ata e dinë që diçka nuk është në rregull, por nuk mund ta kuptojnë pse.

Faza e tretë: Mendimtari fillestar

Njerëzit në atë fazë kanë filluar të zbatojnë mendimin kritik në jetën e tyre të përditshme. Ata mund të shohin se shumë njerëz përdorin logjikë të gabuar dhe madje mund të tregojnë në disa raste se cilat janë këto defekte në të vërtetë. Ata janë gjithashtu më të vetëdijshëm se ‘mendimtari i sfiduar’. Ata mund të kuptojnë se mund të gabojnë për gjërat dhe janë në gjendje të vënë në dyshim të vërtetën pas informacionit që u jepet atyre nga burime të ndryshme.Këta individë kanë filluar ta vendosin arsyen para emocioneve dhe ndonjëherë nuk do të besojnë në diçka vetëm sepse duan të besojnë se është e vërtetë. Mendimi kritik është ende një sfidë për ‘mendimtarin fillestar’.

Faza e katërt: Mendimtari praktikues
Ky është tani niveli ku aftësitë e arsyetimit fillojnë të luajnë një rol të rëndësishëm në jetën e përditshme të individit. Ata mund të vlerësojnë jo vetëm vlefshmërinë e një argumenti por gjithashtu mund të kuptojnë ‘qëndrueshmërinë’ e sistemit logjik që po vihet në praktikë.

Këta njerëz shpesh po sfidohen vetë. Në vend që të shpresojnë që diçka të jetë e vërtetë, ata përpiqen të përdorin logjikën dhe racionalitetin si udhëzuesin e tyre.

Faza e pestë: Mendimtari i avancuar
Psikologët besojnë se kjo fazë është gjetur kryesisht si rezultat i arsimit të lartë kolegj ose universitetit. Këta individë i nënshtrohen plotësisht ligjit të arsyes dhe luftojnë në mënyrë aktive paragjykimet e tyre, duke e vendosur mendimin racional mbi konsideratat e tjera.

Ata gjithashtu kanë ndjeshmëri intelektuale, që do të thotë se janë në gjendje të fillojnë të kuptojnë pse njerëzit e tjerë mendojnë ashtu si mendojnë, por në të njëjtën kohë mund të identifikojnë lehtësisht të metat në strukturën e argumenteve të bëra nga ata me të cilët nuk pajtohen. E rëndësishmja, ata janë në gjendje të identifikojnë pse argumentet janë të gabuara, gjë që shpesh është shumë më e vështirë sesa identifikimi pse argumentet janë të sakta.

Faza e Gjashtë: Mendimtari Master
Ky individ është shumë i rrallë. Këta njerëz kanë vënë logjikën mbi të gjitha dhe janë në gjendje të merren me çdo argument dhe problem në mënyrë kritike. Ata vazhdimisht e shtyjnë veten për të arritur nivele të reja të të menduarit kritik dhe janë në gjendje ta bëjnë këtë edhe në rastet kur është thellësisht e pakëndshme.

Ata e kanë lënë mënjanë egon e tyre në kërkimin e vlefshmërisë dhe së vërtetës. Ata kërkojnë dobësi dhe paragjykime edhe në mendimin e tyre dhe mund të vënë në dyshim vetë natyrën dhe aksiomat e vetë njohurive dhe logjikës.

Pyetja është sidoqoftë, si ta lartësojmë veten dhe të tjerët në nivelin tjetër? Padyshim që është një detyrë e vështirë pikërisht sepse duhet të identifikojmë dhe të lëmë mënjanë paragjykimet, shpresat dhe bindjet tona themelore. Autorët e studimit theksojnë se:

“Ne duhet të mësojmë në një mënyrë të tillë që studentët të kuptojnë fuqinë duke ditur se sa herë që njerëzit arsyetojnë, atyre nuk u mbetet gjë tjetër veçse të përdorin disa struktura të parashikueshme të mendimit: se të menduarit drejtohet në mënyrë të pashmangshme nga pyetjet, për ndonjë qëllim, që për t’iu përgjigjur pyetjeve, ne kemi nevojë për informacion, që për të përdorur informacionin ne duhet ta interpretojmë atë (dmth., duke bërë konkluzione), dhe që konkluzionet tona, nga ana tjetër, bazohen në supozime dhe kanë pasoja, të gjitha këto përfshijnë ide ose koncepte brenda një këndvështrimi”.

Është thelbësore atëherë që të mësojmë se si të vlerësojmë supozimet themelore përpara se të arrijmë në një përfundim nëse duam të kemi vullnetin tonë për t’u qeverisur nga logjika sesa nga injoranca.